Latanoprost na porost włosów: od kropli na jaskrę do leczenia łysienia

Latanoprost na porost włosów to ciekawy przypadek leku stosowanego pierwotnie w okulistyce, który dziś skutecznie pełni rolę uzupełniającą i wspierającą w terapiach zarówno łysienia androgenowego, jak i plackowatego.

Poniżej przedstawimy bardziej szczegółowo historię tego przypadku – opowiemy, jak lek obniżający ciśnienie wewnątrzgałkowe stał się przedmiotem bardzo ciekawych badań nad nowymi kierunkami farmakoterapii łysienia.

Wprowadzenie. Historia powstania latanoprostu.

Latanoprost to dziś lek znany przede wszystkim okulistom i pacjentom z jaskrą. Dla trychologów i dermatologów jest jednak czymś więcej – jednym z najlepiej udokumentowanych przykładów na to, jak skutek uboczny obserwowany w codziennej praktyce klinicznej może stać się punktem wyjścia dla zupełnie nowej terapii. W tym artykule opowiadamy pełną historię tego związku: od prac nad prostaglandynami w szwedzkim laboratorium, przez przypadkowe odkrycie „niezwykłych rzęs” u pacjentów leczonych z powodu jaskry, aż po współczesne badania kliniczne nad jego zastosowaniem na skórze głowy.

Prostaglandyny – od lipofilnych kwasów do leku

Prostaglandyny, odkryte na przełomie lat 30. i 60. XX wieku (Ulf von Euler, a następnie struktura wyjaśniona przez Bergströma, Samuelssona i Vane’a – nagroda Nobla z fizjologii i medycyny w 1982 r.), to lokalnie działające eikozanoidy biorące udział we wszystkim: od zapalenia, przez rozszerzanie naczyń, po pracę mięśni gładkich. (Eikozanoidy to grupa biologicznie aktywnych związków lipidowych (tłuszczowych), które powstają w organizmie z 20-węglowych wielonienasyconych kwasów tłuszczowych, głównie z kwasu arachidonowego. Działają jak tzw. hormony miejscowe (autokrynne i parakrynne) – są nietrwałe, szybko ulegają rozkładowi i wpływają na komórki znajdujące się w ich bezpośrednim sąsiedztwie.) W okulistyce początkowo traktowano je jako zagrożenie – wysokie stężenie prostaglandyn w ciele szklistym obniżało ciśnienie wewnątrzgałkowe (ang. intraocular pressure – IOP), co badacze próbowali wykorzystać, lecz silne efekty zapalne blokowały zastosowanie kliniczne.

Przełom nastąpił w firmie Pharmacia w Uppsali, gdzie dr Johan Stjernschantz i prof. Bahram Resul prowadzili program badawczy nad syntetycznymi analogami prostaglandyny F2α. Wyizolowano związek oznaczany początkowo jako PhXA34, a następnie PhXA41 – selektywny agonista receptora FP (receptora prostaglandyny F2α), który obniżał IOP, przy minimalnym działaniu zapalnym. Związek ten otrzymał nazwę latanoprost. Jego rozwój opisał w swoim wykładzie sam Stjernschantz, prezentując drogę od estru izopropylowego PGF2α do gotowego leku (Stjernschantz JW, IOVS 2001).

Xalatan – pierwszy analog prostaglandyny na rynku

Latanoprost 0,005% pod nazwą handlową Xalatan wszedł na rynek w 1996 roku jako pierwszy miejscowo stosowany analog prostaglandyny w leczeniu jaskry i nadciśnienia ocznego. Jego wprowadzenie – udokumentowane w pracach Alm i Stjernschantza (1995) oraz Camrasa (1996) – było punktem zwrotnym w terapii jaskry: raz na dobę dawkowanie, bardzo dobra skuteczność obniżania IOP i korzystny profil bezpieczeństwa szybko uczyniły z niego lek pierwszego rzutu. Xalatan stał się zresztą pierwszym „miliardowym” lekiem okulistyki. Dziś analogi prostaglandyn (trawoprost, bimatoprost, tafluprost i in.) stanowią podstawę leczenia jaskry.

Pierwsze zastosowania – jaskra i obserwacja, która zmieniła wszystko

Badając podstawowy obszar zastosowania nowej substancji, zbierano także obserwacje dotyczące innych zagadnień i potencjalnych możliwości zastosowania leku. Pierwsza obserwacja tego typu dotyczyła wzrostu rzęs u pacjentów leczonych na jaskrę.

Rzęsy pacjentów z jaskrą

Już w badaniach klinicznych z początku lat 90. pojawiały się sygnały o zmianach okolicy oka: ciemniejsza tęczówka, zwiększona pigmentacja powiek i… gęstsze, dłuższe, ciemniejsze rzęsy. W 1997 roku zespół M.A. Johnstone opisał w American Journal of Ophthalmology serię pacjentów leczonych jednostronnie latanoprostem, u których po stronie leczonej stwierdzono hipertrychozę rzęs i zwiększoną pigmentację włosów rzęsowych oraz sąsiednich włosów powiek. To był moment narodzin nowej idei: jeśli lek „przypadkiem” pobudza wzrost rzęs, być może można tego efektu użyć celowo.

W 2001 r. Strober i wsp. opisali w Cutis pacjentkę z pierwotną jaskrą otwartego kąta, u której miejscowe stosowanie latanoprostu wywołało hipertrychozę rzęs – autorzy odnotowali, że mechanizm molekularny tego zjawiska pozostawał wówczas nieznany (PMID: 11236218). Duża seria przypadków (m.in. 300+ pacjentów opisanych w piśmiennictwie dermatologicznym) potwierdziła, że hipertrychoza okolic oczu występuje u znacznej części – według niektórych doniesień nawet u ponad 70% – długotrwale leczonych pacjentów.

Mechanizm działania latanoprostu na mieszek włosowy

Dziś wiemy znacznie więcej. Cebulki włosów – w tym rzęs i włosów skóry głowy – podnoszą ekspresję receptorów FP prostaglandyny F2α. Aktywacja tych receptorów przez latanoprost (który jest de facto pro-lekiem – w tkankach ulegnie hydrolizie do aktywnego kwasu latanoprostowego):

• wydłuża fazę anagenu (fazę wzrostu) mieszka włosowego – włosy rosną dłużej, zanim przejdą w fazę telogenu,
• skraca fazę telogenu – pobudza mieszki do wejścia w fazę anagenu (wzrostu),
• stymuluje przekształcenie włosów meszkowych (vellus) do włosów terminalnych,
• może wpływać na naczynia okołomieszkowe (długotrwałe rozszerzenie naczyń okołomieszkowych stymuluje aktywność mieszka) oraz na ekspresję czynników wzrostu w brodawce włosa.

Warto podkreślić, że mechanizm ten częściowo (nie w pełni!) pokrywa się z mechanizmem działania minoxidilu – stąd trwają badania nad połączeniem obu substancji w jednej formulacji.

Z rzęs do brwi i rzęs w łysieniu plackowatym – pierwsze próby terapeutyczne

Skoro lek działa na zdrowe rzęsy, czy pomoże w utracie rzęs na tle chorobowym? Tutaj wyniki są mieszane i to one nauczyły naukowców ograniczeń latanoprostu:

• Mehta i wsp. (Eye, 2003) – opis przypadku 11-letniej dziewczynki z łysieniem plackowatym rzęs, u której po 8 tygodniach stosowania latanoprostu raz dziennie pojawiły się nowe rzęsy – pierwsza aplikacja terapeutyczna zakończona sukcesem.
• Ross i wsp. (JAAD 2005) – brak skuteczności latanoprostu w łysieniu plackowatym brwi.
• Faghihi i wsp. (Eur J Dermatol 2009; PMID: 19620039) – badanie z grupą kontrolną u 26 pacjentów z symetrycznym łysieniem plackowatym rzęs i brwi: tylko 1 pacjent uzyskał częściowy odrost po stronie leczonej; różnica statystycznie nieistotna. Autorzy wnioskowali, że sama dostępność receptora FP nie wystarcza – w ostrym, immunologicznym ataku na cebulkę inne procesy prawdopodobnie „głuszą” sygnał wzrostowy.
• Roseborough i wsp. (JAAD 2009) – potwierdzenie braku skuteczności latanoprostu i bimatoprostu w rzęsowym łysieniu plackowatym.
• Coronel-Pérez i wsp. (JEADV 2010; PMID: 20028444) – perspektywiczne, 2-letnie badanie u 40 pacjentów z łysieniem plackowatym universalis: kropla latanoprostu 0,005% na brzeg powieki co wieczór; całkowity odrost w 17,5%, umiarkowany w 27,5%, łagodny w 30%, brak odpowiedzi w 25% – co dawało 45% „kosmetycznie akceptowalnych” odpowiedzi, przy bardzo dobrej tolerancji.

Ciekawostką jest fakt, że to pokrewne działanie bimatoprostu (bardzo podobna struktura cząsteczkowa) doprowadziło w 2008 r. do rejestracji przez FDA preparatu Latisse (bimatoprost 0,03%) – jedynego analogu prostaglandyny formalnie zatwierdzonego do leczenia hipotrychozy rzęs. Latanoprost pozostał lekiem „off-label” również w tym wskazaniu.

Od okolicy oczu do skóry głowy – latanoprost na porost włosów w badaniach

Model małpi (2001/2002) – dowód koncepcji

Kluczowym krokiem były badania H. Uno i wsp. przeprowadzone na makakach bezoogonowych (Macaca arctoides) – jednym z niewielu gatunków, które naturalnie rozwijają łysienie androgenowe podobne do ludzkiego. Wyniki opublikowano w Acta Dermato-Venereologica:

• miejscowe stosowanie latanoprostu w stężeniu 50 µg/ml (0,005%) przez 5 miesięcy dawało efekt minimalny,
• podwyższenie dawki do 500 µg/ml (0,05%) indukowało umiarkowany do wyraźnego odrost włosów, z konwersją ok. 5–10% włosów meszkowych (vellus) do włosów pośrednich i terminalnych – efekt porównywalny z 5% minoxidilem we wcześniejszych badaniach tego zespołu,
• grupa kontrolna z nośnikiem nie wykazywała żadnych zmian.

To pierwsze eksperymentalne potwierdzenie, że latanoprost może zadziałać na łysiejący skalp – ale jakość konwersji włosa meszkowego do terminalnego była niższa niż przy minoxidilu, co sygnalizowało, że efekt będzie raczej „wspierający” niż rewolucyjny.

Pierwsze badanie kliniczne u ludzi – Blume-Peytavi i wsp. (2012)

Pierwsze randomizowane, podwójnie ślepe, kontrolowane placebo badanie z udziałem ludzi przeprowadził berliński zespół Ulrike Blume-Peytavi (Journal of the American Academy of Dermatology; PMID: 21875758). Metodologia badania była wzorowa (pewną słabością jest niewielka liczność badanej grupy osób):

• 16 mężczyzn z łagodnym łysieniem androgenowym (skala Hamilton II–III),
• dwie „ministrefy” na skórze głowy każdego z badanych pacjentów: na jedną aplikowano latanoprost 0,1%, na drugą placebo, raz dziennie, przez 24 tygodnie,
• ocena fototrichogramem: liczba włosów, gęstość, średnica, pigmentacja, stosunek anagenu do telogenu.

Wyniki: po 24 tygodniach na obszarze leczonym latanoprostem stwierdzono istotny wzrost gęstości włosów zarówno względem linii bazowej (p < 0,001), jak i względem placebo (p = 0,0004). Zwiększyła się liczba włosów terminalnych i meszkowych, poprawił się stosunek anagen/telogen. Jednocześnie u połowy pacjentów wystąpiły miejscowe reakcje skórne (łagodne zapalenie skóry) – sygnał, że wyższe stężenia są trudne do tolerancji.

Łysienie plackowate – latanoprost jako lek wspomagający

W łysieniu plackowatym latanoprost nie zastąpi leków immunomodulujących, ale badania sugerują wartość addytywną:

• El-Ashmawy i wsp. (2018; PMID: 28521549) – porównanie latanoprostu, minoxidilu i waleryzanu betametazonu: wszystkie grupy aktywne poprawiały parametry włosów, a latanoprost wzmacniał działanie kortykosteroidu.
• Badanie w Indian Journal of Dermatology, Venereology and Leprology (2021) – randomizowane porównanie latanoprostu 0,005% z dipropionianem betametazonu 0,05% w ogniskowym łysieniu plackowatym: steryd był wyraźnie skuteczniejszy (poprawa u ~56% vs ~24% pacjentów po 16 tygodniach), co wskazuje, że latanoprost jako monoterapia jest w tej chorobie słaby – najprawdopodobniej z powodu niewystarczającej penetracji do cebulki przez recepturowy nośnik okulistyczny.
• Rafati i wsp. (Dermatologic Therapy 2022; PMID: 35289043) – RCT: 30 pacjentów ze skalpowym łysieniem plackowatym, latanoprost 0,005% vs placebo (oba ramiona + klobetazol). Latanoprost istotnie zwiększył gęstość włosów (37,2 ± 26,1 vs 14,6 ± 18,6; p = 0,03) i odrost według skali SALT (p = 0,02), bez wzrostu częstości działań niepożądanych.
• Ghassemi i wsp. (2022; PMID: 36257912) – RCT z 108 pacjentami: kombinacja betametazonu z latanoprostem dawała najlepsze wyniki odrostu, potwierdzając rolę latanoprostu jako bezpiecznej terapii wspomagającej.

Łysienie androgenowe i telogenowe wypadanie – poszukiwanie optymalnej dawki

Brazylijskie badanie z 2018 r. (Surgical & Cosmetic Dermatology) porównywało u 123 pacjentów minoxidil 5%, latanoprost 0,005% i 0,01% oraz ich kombinacje:

• obie niższe dawki latanoprostu (0,005% solo i z minoxidilem) poprawiały liczbę włosów względem placebo,
• widoczna poprawa kosmetyczna: ~19% przy latanoprost 0,005% solo, ~36% przy kombinacji z minoxidilem (dla porównania minoxidil solo ~35%),
• latanoprost 0,01% był nieskuteczny – co autorzy tłumaczyli zmiennością odpowiedzi i dawkowaniem,
• kluczowy wniosek praktyczny: rozłożenie tej samej dobowej dawki (~0,1 mg) na większą powierzchnię w niższym stężeniu (1–2 ml 0,005%) jest znacznie lepiej tolerowane niż 0,1 ml stężenia 0,1%.

Metaanaliza i najnowsze badania

Jiang i wsp. (2023, PMID: PMC10043424) – systematyczny przegląd i metaanaliza 6 badań nad miejscowymi analogami prostaglandyn w łysieniu: analogi istotnie poprawiały długość i gęstość włosów względem placebo, bez istotnej różnicy w działaniach niepożądanych. Autorzy wskazują na potrzebę optymalizacji dawkowania.

Trwają również nowe badania – m.in. pilotażowe, randomizowane, dawkowo-zróżnicowane badanie kwasu latanoprostowego 0,01–0,1% u kobiet z kobiecym łysieniem androgenowym i przewlekłym telogenowym wypadaniem włosów (raz dziennie przez 6 miesięcy, ocena liczby włosów/cm²), które może ostatecznie zdefiniować rejestracyjne dawkowanie tej substancji w trychologii.

Jak stosować latanoprost na skórę głowy – praktyczne wytyczne (off-label)

Ważne: latanoprost nie jest zarejestrowany do leczenia łysienia. Poniższe informacje mają charakter edukacyjny i odzwierciedlają praktykę badawczą oraz doświadczenia kliniczne – decyzję o zastosowaniu powinien zawsze podejmować lekarz.

Postać i stężenie. W badaniach nad skalpem stosowano stężenia 0,005%–0,1%. Praktyka kliniczna i dane o tolerancji wskazują, że optymalnym kompromisem między skutecznością a bezpieczeństwem jest latanoprost 0,005% (50 µg/ml) w recepturowym nośniku hydrofilowym – preparat sporządzany indywidualnie w aptece (również w gotowych kroplach okulistycznych, które pacjenci czasem stosują kosmetycznie na skalp, co jest jednak rozwiązaniem nieoptymalnym ze względu na konserwanty i płynny nośnik).

Dawkowanie. Raz dziennie, najlepiej wieczorem, 1–2 ml roztworu (łączna dobowa ekspozycja ok. 0,05–0,1 mg latanoprostu) aplikowane punktowo lub na cały obszar przerzedzenia. Działanie jest kumulatywne – efekty ocenia się nie wcześniej niż po 4–6 miesiącach, a pełna ocena po 6–12 miesiącach. Zaprzestanie stosowania prowadzi do stopniowego powrotu do stanu wyjścia w ciągu kilku miesięcy (podobnie jak przy minoxidilu).

Poprawa penetracji. Ponieważ jednym z głównych ograniczeń latanoprostu jest docieranie do brodawki włosa, w praktyce klinicznej rozważa się:

• łączenie z mikronakłuwaniem skóry głowy (przy zachowaniu odstępu czasowego między zabiegami a aplikacją),
• aplikację na oczyszczoną, suchą skórę,
• farmaceutyczne modyfikacje nośnika (np. dodatek niskoprocentowego alkoholu lub dimetyloizosorbidu w recepturze aptecznej).

Monoterapia czy kombinacja? Dane badawcze konsekwentnie wskazują, że latanoprost daje najlepsze rezultaty jako element terapii skojarzonej, a nie samodzielny środek.

W jakich rodzajach łysienia warto rozważyć latanoprost?

Bezpieczeństwo i działania niepożądane latanoprostu

Profil bezpieczeństwa latanoprostu na skórze głowy w badaniach był korzystny, ale należy uwzględnić:

• miejscowe podrażnienie skóry, zapalenie, świąd, zaczerwienienie – w badaniu z 0,1% nawet u ~50% pacjentów (stąd preferencja niższych stężeń),
• nadmierny wzrost włosów w miejscach przypadkowego kontaktu (czoło, uszy, szyja),
• hiperpigmentacja skóry w miejscu aplikacji – efekt uznawany za odwracalny, ale długotrwały,
• przy kontakcie z okiem: zaczerwienienie spojówek; przy długotrwałym przedostawaniu się do oka – teoretyczne ryzyko zmiany barwy tęczówki (znane z terapii jaskry) – stąd zalecenie ostrożnej aplikacji i osłony oczu,
• brak badań nad bezpieczeństwem w ciąży i laktacji – stosowanie przeciwwskazane,

Podsumowanie

Latanoprost to jeden z najciekawszych przykładów repozycjonowania leku w dermatologii. Jego droga – od szwedzkiego laboratorium Pharmacia, przez jaskrę i „podbite” rzęsy pacjentów, makaki bezoogonowe, po pierwsze randomizowane badanie na skórze głowy – pokazuje, jak długą drogę przebywa związek chemiczny, zanim trafi do codziennej praktyki trychologicznej.

Dla kogo dziś może być wart rozważenia? Przede wszystkim dla pacjentów z wczesnym łysieniem androgenowym i łysieniem plackowatym jako element terapii skojarzonej – szczególnie tych, którzy osiągnęli plateau efektów na minoxidilu lub kortykosteroidach. Najlepsze dane dotyczą stosowania 0,005% raz dziennie przez minimum 6 miesięcy. Nie jest to lek pierwszego rzutu i nie zastąpi finasterydu, minoxidilu ani leczenia przeciwzapalnego w łysieniu plackowatym – ale jako bezpieczny, dobrze tolerowany, kosztowo przystępny (leki generyczne) element arsenału terapeutycznego zasługuje na miejsce w nowoczesnej, spersonalizowanej terapii łysienia.

FAQ

Bibliografia (wybór)

1. Stjernschantz JW. From PGF2α-isopropyl ester to latanoprost: a review of the development of Xalatan. Invest Ophthalmol Vis Sci. 2001;42(6):1134-45.
2. Johnstone MA. Hypertrichosis and increased pigmentation of eyelashes and adjacent hair in the region of the ipsilateral eyelids of patients treated with unilateral topical latanoprost. Am J Ophthalmol. 1997;124(5):544-547.
3. Wand M. Latanoprost and hyperpigmentation of eyelashes. Arch Ophthalmol. 1997;115:1206-1208.
4. Strober BE, et al. Eyelash hypertrichosis in a patient treated with topical latanoprost. Cutis. 2001;67(2):109-110. PMID: 11236218.
5. Mehta JS, et al. Cutaneous latanoprost in the treatment of alopecia areata. Eye (Lond). 2003;17(3):444-446.
6. Ross EK, et al. Lack of efficacy of topical latanoprost in the treatment of eyebrow alopecia areata. J Am Acad Dermatol. 2005;53(6):1095-1096.
7. Roseborough I, et al. Lack of efficacy of topical latanoprost and bimatoprost ophthalmic solutions in promoting eyelash growth in patients with alopecia areata. J Am Acad Dermatol. 2009;60(4):705-706.
8. Faghihi G, et al. The efficacy of latanoprost in the treatment of alopecia areata of eyelashes and eyebrows. Eur J Dermatol. 2009;19(6):586-587. PMID: 19620039.
9. Coronel-Pérez IM, et al. Latanoprost in the treatment of eyelash alopecia in alopecia areata universalis. J Eur Acad Dermatol Venereol. 2010;24(4):481-485. PMID: 20028444.
10. Uno H, et al. Effect of latanoprost on hair growth in the bald scalp of the stump-tailed macaque: a pilot study. Acta Derm Venereol. 2002;82(1):7-12.
11. Blume-Peytavi U, Lönnfors S, Hillmann K, Garcia Bartels N. A randomized double-blind placebo-controlled pilot study to assess the efficacy of a 24-week topical treatment by latanoprost 0.1% on hair growth and pigmentation in healthy volunteers with androgenetic alopecia. J Am Acad Dermatol. 2012;66(5):794-800. PMID: 21875758.
12. El-Ashmawy AA, et al. Efficacy of topical latanoprost versus minoxidil and betamethasone valerate on the treatment of alopecia areata. J Cosmet Laser Ther. 2018 (PMID: 28521549).
13. Sharma A, et al. A randomized comparative study of the efficacy of topical latanoprost versus topical betamethasone diproprionate lotion in the treatment of localized alopecia areata. Indian J Dermatol Venereol Leprol. 2021.
14. Rafati M, et al. The effect of latanoprost 0.005% solution in the management of scalp alopecia areata, a randomized double-blind placebo-controlled trial. Dermatol Ther. 2022;35(6):e15450. PMID: 35289043.
15. Ghassemi M, et al. Comparison of efficacy, safety and satisfaction of latanoprost versus minoxidil, betamethasone and in combination in patients with alopecia areata: A blinded multiple group randomized controlled trial. J Cosmet Dermatol. 2022 (PMID: 36257912).
16. Jiang S, et al. The efficacy of topical prostaglandin analogs for hair loss: A systematic review and meta-analysis. 2023 (PMC10043424).
17. Rossi A, et al. (red.) / aktualne doniesienia z badań klinicznych nad kwasem latanoprostowym w FPHL i telogen effluvium (ClinicalTrials.gov, badanie pilotażowe dawkowo-zróżnicowane, 2023-2026).